Ogromne terytorium Rosji obfituje w bogactwa naturalne. Są to przede wszystkim złoża metali szlachetnych, diamentów i surowców energetycznych, takich jak ropa, gaz ziemny, węgiel. Kraj ten posiada największe na świecie zasoby gazu ziemnego, z których większość znajduje się na Syberii. Ma też bogate złoża węgla. Rosja jest 11. największą gospodarką na świecie pod względem PKB i 13. pod względem wartości eksportu. Kraj ten zalicza się do czołówki globalnych eksporterów ropy naftowej, gazu ziemnego i węgla. Zajmuje drugie miejsce, po Arabii Saudyjskiej, pod względem eksportu ropy naftowej i drugie miejsce, po USA, w zakresie eksportu gazu ziemnego. Jest też trzecim największym eksporterem węgla, po Australii i Indonezji. Z surowców dostarczanych przez Rosję korzystają zarówno kraje Europy, jak i Azji. Które kraje są najbardziej uzależnione energetycznie od Rosji? Jak sankcje związane z wojną na Ukrainie mogą wpłynąć na gospodarkę Rosji oraz krajów Unii Europejskiej?
Ropa naftowa
Ropa naftowa to ciekła kopalina, składająca się z mieszaniny naturalnych węglowodorów gazowych, ciekłych i stałych, z niewielkimi domieszkami związków azotu, tlenu, siarki i zanieczyszczeń nieorganicznych. Ma ogromne znaczenie dla gospodarki światowej jako jeden z najważniejszych surowców energetycznych.
Według danych OEC (Observatory of Economic Complexity), w 2020 r. wartość rosyjskiego eksportu ropy naftowej wyniosła 74,4 mld USD, a importu 16,5 mln USD. Niemal cały rosyjski import ropy pochodził z Kazachstanu.
Aż 32% rosyjskiego eksportu ropy o wartości 23,8 mld USD trafia do Chin. Pozostałe główne kierunki eksportu to: Holandia (9,26 mld USD), Niemcy (6,38 mld USD), Korea Południowa (5,03 mld USD) i Polska (4,22 mld USD). Poniższa tabela przedstawia kraje docelowe eksportu ropy z Rosji.
Ropa rafinowana
Aby ropa naftowa mogła trafić na stacje paliw, musi zostać poddana procesom rafinacji. Rafinacja polega na rozdzieleniu ropy na frakcje, w zależności od temperatury ich wrzenia. Jest to złożony i zróżnicowany proces, w zależności od technik wykorzystywanych przez rafinerie. Z punktu widzenia społecznego, spośród produktów powstających w rafineriach najważniejsze znaczenie mają produkty handlowe i ich komponenty. Większość z nich to paliwa, takie jak gaz płynny (LPG), benzyna silnikowa, turbinowe paliwo lotnicze, olej napędowy. Istotne znaczenie mają oleje używane do wytwarzania smarów, woski, asfalty, koks naftowy i surowce dla potrzeb petrochemii.
W 2020 r. łączna wartość rosyjskiego eksportu ropy rafinowanej wyniosła 48 mld USD, a importu 1,3 mld USD, co daje nadwyżkę handlową na poziomie 46,7 mld USD. Według danych z 2020 r., głównymi kierunkami eksportu ropy rafinowanej są: Holandia (6,79 mld USD), USA (4,62 mld USD), Francja (2,92 mld USD), Turcja (2,49 mld USD) i Niemcy (2,22 mld USD). Główne kraje, z których Rosja importowała ropę rafinowaną, to: Finlandia (214 mln USD), Białoruś (151 mln USD), Niemcy (126 mln USD), Turcja (107 mln USD) i Korea Południowa (101 mln USD).
Gaz ziemny
Gaz ziemny, zwany również błękitnym paliwem, to jedno z najważniejszych źródeł energii. Ma dużą wartość opałową. Spala się równomiernie, nie wytwarzając dymu i popiołu. Jest powszechnie wykorzystywany w gospodarstwach domowych oraz w wielu gałęziach przemysłu.
Rosja jest największym eksporterem gazu ziemnego do Europy i Azji. W 2020 r. wartość eksportu gazu ziemnego z Rosji wyniosła 19,7 mld USD. Głównymi kierunkami eksportu rosyjskiego gazu są: Włochy (4,08 mld USD), Białoruś (2,31%), Japonia (2,21 mld USD), Słowacja (1,33 mld USD) i Chiny (1,28 mld USD).
W tym czasie wartość importu gazu ziemnego przez Rosję wyniosła 284 mln USD. Rosja importuje gaz głównie z Kazachstanu (53,8%) i Uzbekistanu (37,5%).
Węgiel
Rosja posiada liczne złoża węgla, z których największe znajdują się na Syberii. Węgiel jest wydobywany w 20 zagłębiach węglowych. W europejskiej części kraju największe znaczenie mają zagłębia: Wschodniodonieckie, Moskiewskie i Peczorskie. W Zagłębiu Moskiewskim wydobywa się węgiel brunatny. Zagłębie Peczorskie dostarcza przede wszystkim węgla koksowego. Zachodnia część Zagłębia Donieckiego (Donbasu) należy do Ukrainy, a wschodnia część do Rosji - tam wydobywa się węgiel energetyczny, koksowy i antracyt. Dla gospodarki kraju ważne są również zagłębia węglowe położone na terenie Azji.
W 2020 r. rosyjski eksport węgla wyniósł 14,5 mld USD. Główne kierunki eksportu to: Chiny (1,9 mld USD), Korea Południowa (1,6 mld USD), Japonia (1,53 mld USD), Turcja (941 mln USD) i Indie (923 mln USD).
W tym samym roku import węgla do Rosji wyniósł 290 mln USD. 65,3% importowanego surowca pochodzi z Kazachstanu, a 31,6% z Ukrainy.
Które kraje są najbardziej zależne energetycznie od Rosji?
Najbardziej zależne od rosyjskiej ropy są kraje byłego „bloku wschodniego”. Termin ten obejmował ZSRR i państwa mu podporządkowane, należące do Układu Warszawskiego i Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG). Celem RWPG było wsparcie rozwoju gospodarczego krajów członkowskich, do których należały: Bułgaria, Czechosłowacja, Polska, Rumunia, Węgry i ZSRR. W późniejszych latach dołączyły NRD i okresowo Albania. Członkiem stowarzyszonym była Finlandia. W latach 1960-1964 miała miejsce budowa rurociągu „Przyjaźń” - systemu przesyłu ropy naftowej ze Związku Radzieckiego do Węgier, Czechosłowacji, Polski i NRD. W latach 1969-1974, ze względu na rosnącą potrzebę zwiększenia dostaw ropy, został wybudowany kolejny rurociąg – „Przyjaźń 2”. Dzięki niemu eksport ropy zwiększył się dwukrotnie. „Przyjaźń” to największy na świecie system rurociągów, łączący Syberię z Europą Środkową. Po rozpadzie ZSRR i rozwiązaniu RWPG w 1991 r., kraje te są nadal uzależnione od rosyjskiej ropy. Dużą rolę odgrywa tu bliskie sąsiedztwo Rosji i brak alternatywnych rozwiązań. Wiele z tych państw następnie dołączyło do Unii Europejskiej, a Rosja pozostała ważnym partnerem handlowym dla krajów wspólnoty.
Unia Europejska w dużym stopniu korzysta z surowców energetycznych importowanych z Rosji - kraj ten jest największym dostawcą ropy naftowej do Europy. Według raportu Polskiego Instytutu Ekonomicznego (PIE), w Unii Europejskiej 25% importowanej ropy naftowej, 45% gazu ziemnego i 44% węgla kamiennego pochodzi z Rosji.
W czołówce krajów, które w największym stopniu są uzależnione od importu rosyjskiej ropy, znajdują się Słowacja, Finlandia, Litwa i Polska. W Polsce i na Litwie, w porównaniu z rokiem 2014, udział rosyjskiego importu ropy stopniowo maleje. Nasz kraj uzupełnia swe zapotrzebowanie, sprowadzając ropę z innych krajów, takich jak Arabia Saudyjska, Nigeria i Kazachstan.
Warto mieć na uwadze, że kraje najbardziej zależne od rosyjskiej ropy naftowej, niekoniecznie są jej największymi importerami. Do nich natomiast zaliczają się przede wszystkim Niemcy. W 2021 r. wartość importu ropy z Rosji do Niemiec wyniosła 23,6 mld USD. Na drugim miejscu znalazła się Polska (14,7 mld USD), a na trzecim Holandia (11,4 mld USD).
W pierwszej piątce najbardziej uzależnionych krajów od gazu z Rosji znalazły się: Łotwa, Słowacja, Czechy, Estonia i Finlandia. Tuż za nimi plasują się Węgry - w tym kraju gaz importowany z Rosji stanowi 95%. Na uwagę zasługuje Litwa, która w 2014 r. importowała ponad 94% gazu, a w następnych latach ten udział stopniowo się zmniejszał. W 2019 r. import rosyjskiego surowca wynosił 43,32%. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku Polski - 2014 r. import błękitnego paliwa z Rosji wynosił 75,7%, a w 2019 r. 54,35%. Nasz kraj zmniejsza udział importu gazu z Rosji na rzecz innych krajów, w szczególności USA (21%). Pewien udział mają też: Szwecja (12%), Litwa (4%) i Norwegia (3,5%).
Rola surowców energetycznych w gospodarce Rosji
Niewątpliwie surowce energetyczne odgrywają ważną rolę w rosyjskiej gospodarce. Według danych Rosstatu, czyli Federalnej Służby Statystyki Państwowej, w 2020 r. udział sektora naftowo-gazowego w PKB Rosji wyniósł 15,2%. Wartość całego rosyjskiego PKB wyniosła 107 bln rubli, z czego na sektor naftowo-gazowy przypadło 16,3 bln rubli.
Według danych Federalnej Służby Celnej Rosji, w 2021 r. wartość rosyjskiego eksportu wyniosła 493,3 mld USD i była wyższa o 45,7% w porównaniu z poprzednim rokiem. Rosja może pochwalić się imponującą nadwyżką w handlu towarami. W IV kwartale 2021 r. nadwyżka handlowa tego kraju osiągnęła rekordowy poziom 67,6 mld USD.
Największe znaczenie w strukturze rosyjskiego eksportu odgrywają produkty paliwowo-energetyczne, których udział wyniósł 54,3%.
W minionym roku wartość eksportu ropy i gazu przekroczyła 240 mld USD. Jest to o 50% więcej niż rok wcześniej, do czego w istotnym stopniu przyczynił się wzrost cen tych surowców.
Jak sankcje mogą wpłynąć na gospodarkę Rosji i krajów UE?
W reakcji na wojnę na Ukrainie, na Rosję zostały nałożone sankcje gospodarcze. Najbardziej dotkliwą z nich jest odłączenie rosyjskich banków od systemu SWIFT. Oznacza to brak możliwości realizacji transakcji międzynarodowych, co negatywnie wpływa na działalność firm. Uderza zarówno w rosyjskie przedsiębiorstwa, które miały kontrahentów w krajach unijnych, jak i w zachodnie firmy, prowadzące swą działalność również w Rosji.
Innym przykładem wprowadzonych sankcji jest ograniczenie eksportu nowoczesnych technologii i towarów do Rosji z Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych. Unia Europejska wprowadziła też embargo na dostawy węgla i innych paliw kopalnych z Rosji, które będzie obowiązywać od sierpnia 2022 r.
W najnowszym, szóstym pakiecie sankcji na Rosję wprowadzono także embargo na ropę naftową, dotyczące surowca sprowadzanego drogą morską. Jest przewidziany sześciomiesięczny okres przejściowy w przypadku ropy oraz ośmiomiesięczny dla innych produktów ropopochodnych. Pakiet sankcyjny uwzględnia też wyjątek dla importu ropy rurociągami do tych państw Unii, które ze względu na położenie geograficzne są szczególnie uzależnione od dostaw z Rosji i nie mają innych alternatyw. Na razie mało prawdopodobne wydaje się, aby kraje Unii Europejskiej w krótkim czasie zrezygnowały z eksportu strategicznych surowców z tego kraju. Mogą natomiast postarać się o dywersyfikację źródeł swych dostaw.
Według analityków PIE, skutkiem sankcji dla Rosji będzie spadek PKB tego kraju o 15%. Prognoza Banku Światowego natomiast zakłada spadek o 11,2%. Innymi znaczącymi skutkami będą niższe dochody eksporterów, wyższa inflacja w Rosji oraz brak dostępu obywateli do zachodnich produktów. Wiele europejskich firm rezygnuje z działalności w tym kraju.
Jednak nie tylko Rosja zostanie dotknięta skutkami sankcji gospodarczych, ale ucierpi na nich także gospodarka krajów należących do Unii Europejskiej. Jak wskazuje PIE, zaprzestanie eksportu z Rosji może mieć wpływ na światowe ceny paliw, metali i innych surowców naturalnych, a także zbóż i nawozów. Mogą one znacznie podrożeć, czego skutki staną się odczuwalne również dla obywateli krajów unijnych. Wzrost cen ropy naftowej przekłada się bowiem na wyższe ceny paliw i usług transportowych. Ograniczenie eksportu nawozów z Rosji może przyczynić się do wzrostu cen żywności, co najbardziej dotknie m.in. Rumunię i Łotwę.
Analitycy PIE zwracają także uwagę, że inne ewentualne następstwo sankcji to kryzys sektora finansowego w Rosji, który mógłby rozlać się na cały europejski rynek finansowy, na czym ucierpią banki o dużej ekspozycji na rosyjskie aktywa. Rosyjscy klienci chętnie korzystają z banków we Włoszech, Austrii i Francji, więc tamtejszy sektor może odczuć znaczący odpływ kapitału. W obliczu problemów sektora bankowego, banki mogą ograniczyć udzielanie kredytów, co wpłynie na osłabienie wzrostu gospodarczego.
W przypadku rezygnacji przez poszczególne państwa z eksportu strategicznych surowców z Rosji, nie bez znaczenia będą także koszty związane z przebudową infrastruktury. Przede wszystkim jednak, zarówno Rosja, jak i kraje unijne, będą musiały znaleźć nowych partnerów handlowych.
Źródła:
https://demagog.org.pl/wypowiedzi/jaki-jest-udzial-sektora-energetycznego-w-eksporcie-i-pkb-rosji/
bankier.pl
https://300gospodarka.pl/analizy/sankcje-europa-rosja-raport-pie
Komentarze
Sortuj według: Najistotniejsze
Nie ma jeszcze komentarzy. Skomentuj jako pierwszy i rozpocznij dyskusję